تنها يك كليك

برای من سینمای لهستان در دو نام خلاصه می‌شود: رومن پولانسکی و کریشتف کیشلوفسکی. پیش از این درباره پولانسکی در این وبلاگ نوشته‌ام ولی تا به حال فرصت نشده بود در مورد کیشلوفسکی مطلبی بنویسم. دیدن دوباره سه‌گانه آبی، سفید و قرمز او بهانه‌ای شد برای نوشتن این مطلب.
کریشتف کیشلوفسکی فیلمساز بزرگ و نابغه لهسنانی است که در ۲۶ ژوئن ۱۹۴۱ در ورشو پایتخت لهستان متولد شد. پدر او مهندس ساختمان بود و مادرش به حسابداری می‌پرداخت. دوران کودکی او در سالهای پایانی جنگ جهانی دوم گذشت. وقتی که جنگ جهانی به پایان رسید کریشتف چهار ساله بود. در همان سالهای اولیه بعد از جنگ، سینمای لهستان تحت نظارت روسها در حال شکل‌گیری بود و البته آثاری که در آن تولید می‌شدند عمدتاً از جنگ جهانی دوم الهام می‌گرفتند. کیشلوفسکی پس از چند بار امتحان موفق شد وارد مدرسه سینمایی لودز شود و در سال ۱۹۶۶ اولین فیلم مستند کوتاهش را با عنوان تراموا بسازد. تا پیش از فراغت از تحصیل در سال ۱۹۶۹ چهار فیلم مستند دیگر هم ساخت و بعد از آن وارد بازار کار سینما شد. اولین فیلم داستانی او پرسنل نام داشت که برای تلویزیون لهستان ساخت. بعد از آن نوبت رسید به اولین فیلم بلند سینمایی که در سال ۱۹۷۶ ساخته شد. نام فیلم زخم بود. در سالهای بعد فیلمهای نگهبان شب و آماتور را هم ساخت که باعث شد مشهور تر بشود. در سال ۱۹۸۴ فیلم بدون انتها را ساخت. از اواسط دهه ۸۰ کار روی فیلمنامه ده فرمان را به همراه کریشتف پیه‌شه‌ویچ آغاز کرد و بر اساس فرامین دهگانه حضرت موسی که در عهد عتیق موجود است، ساخت این مجموعه تلویزیونی را شروع کرد. کار فیلمبرداری در مارس ۱۹۸۷ آغاز شد و از دل آن دو فیلم مشهورتر به عنوان فیلم سینمایی اکران شدند: فیلم کوتاهی درباره عشق و فیلم کوتاهی درباره کشتن. در این زمان بود که نام او در غرب نیز بر سر زبانها افتاد. اولین فیلم او در دهه نود فیلمی بود که محصول مشترک لهستان و فرانسه بود و زندگی دوگانه ورونیکا نام داشت. این فیلم در جشنواره کن مورد توجه بسیاری قرار گرفت. نوبت به فیلم سه رنگ رسید: آبی، سفید و قرمز. این سه گانه با استقبال بی‌نظیری در سطح جهان روبرو شد. سفید خرس طلایی جشنواره برلین را دریافت کرد. قرمز جایزه شیر طلایی جشنواره ونیز را دریافت کرد و نامزد دریافت سه جایزه از اسکار همان سال هم شد. در سال ۱۹۹۵ در حالیکه آوازه کیشلوفسکی در سراسر جهان پیچیده بود و همه منتظر فیلمهای جدیدی از او بودند، اعلام کرد که دیگر فیلم نخواهد ساخت. تا اینکه در ۱۳ مارس ۱۹۹۶ در اثر سکته قلبی درگذشت.

اوج آثار کیشلوفسکی بدون شک سه گانه آبی، سفید و قرمز بود که به سفارش فرانسویها ساخته شد. اسم فیلم هم بر اساس سه رنگ تشکیل دهنده پرچم فرانسه انتخاب شد تا نشان‌دهنده شعارهای اساسی انقلاب فرانسه باشد: آزادی، برابری و برادری. فیلمبرداری اولین بخش از فیلم یعنی آبی در سال ۱۹۹۲ در فرانسه آغاز شد و در ۴۵ روز به پایان رسید. سپس گروه در دو کشور فرانسه و لهستان فیلمبرداری سفید را به عنوان قسمت دوم شروع کرد و در نهایت با کار روی قرمز این فیلم را کامل کرد. داستان این سه فیلم، سه داستان کاملاً مجزاست که اساساً ربطی به یکدیگر ندارند. آبی داستان زنی است که شوهرش در حال نوشتن آهنگ اتحاد اروپا است که به کام مرگ گرفتار می‌شود، سفید داستان مردی لهستانی است که از همسر فرانسوی‌اش جدا می‌شود و به تاجری ثروتمند تبدیل می‌شود و قرمز داستان زنی است که با مسائل مختلفی در زندگی خود روبروست و  …
با اینکه این فیلمها ربطی به هم ندارند ولی در برخی قسمتها با هم فصل مشترک پیدا می‌کنند. مثلاً بیننده مشاهده می‌کند که صحنه ورود ژولی به دادگاه در فیلم آبی همان صحنه‌ایست که در فیلم سفید کارول در حال صحبت در دادگاه است. در سکانس آخر قرمز هم بازیگران اصلی این سه فیلم در کنار هم قرار گرفته‌اند. زمانی که کشتی آنها دچار سانحه می‌شود تنها این شش نفر هستند که نجات پیدا می‌کنند. شاید کیشلوفسکی با این کار می‌خواست نشان دهد که این داستانهای مجزا هم می‌توانند با هم تلاقی داشته باشند. شاید مهمترین اتفاق بخش آبی بازی ژولیت بینوش باشد که پیش از آن در فیلمهای هالیوودی مثل خسارت هم بازی کرده بود. آبی داستان زنی است که همراه با شوهر و دختر کوچکش دچار حادثه رانندگی می‌شود. شوهر و دختر او کشته می‌شوند و او به همراه دوست شوهرش – که با او رابطه عاطفی هم برقرار می‌کند – سمفونی که شوهرش قصد اجرای آن به مناسبت تشکیل اتحادیه اروپا داشت را ادامه می‌دهند. همه چیز برای لذت بردن از این فیلم فراهم است. موسیقی اسرارآمیز با نماهای آبی موجود در فیلم جنبه مرموز بودن را به فیلم داده است و در پایان هم هر کسی تفسیر خود را از فیلم خواهد داشت.
داستان بخش دوم (سفید) در فرانسه و بعد لهستان پیش می‌رود. کارول آرایشگری لهستانی است که در فرانسه زندگی می‌کند و با شکایت همسرش برای طلاق روبرو می‌شود. دلیل همسر، ناتوانی جنننسسسی اوست که کارول خود به این ناتوانی آگاه است. او که بعد از طلاق دیگر هیچ پولی ندارد، با کمک یک لهستانی دیگر به صورت غیر قانونی به لهستان برمی‌گردد و وارد تجارتهای غیر قانونی می‌شود و به یک فرد ثروتمند تبدیل می‌شود و برای انتقام از همسر سابقش نقشه‌ای طراحی می‌کند و زن را به اتهام قتل خودش به زندان می‌اندازد. داستان فیلم سفید حول مفهوم عشق، اخلاق و وفاداری می‌چرخد. سفید آخرین فیلم کیشلوفسکی در لهستان بود.
قسمت آخر این سه گانه قرمز بود. قرمز داستان توامان سه نفر است. یکی زنی که مدل لباس است. دوم صاحب سگی که آن زن با او تصادف می‌کند. او که یک قاضی بازنشسته است به جاسوسی تلفنی همسایگان خود مشغول است. و سوم وکیل جوانی که آرزو دارد قاضی شود و نامزدش به او خیانت می‌کند. جالب اینکه وکیل و زن که در یک جا زندگی می‌کنند هیچ شناختی از هم ندارند ولی شرایط زندگی‌شان کاملاً مشابه هم است. ایرنه ژاکوب، ژان لویی ترنتینیان و ژان پیر لوری بازیگران این سه نقش هستند. سکانس آخر فیلم هم نجات یافتن سرنشینان کشتی در راه انگلستان است که این نجات‌یافتگان شامل ژولی و دوست شوهرش از فیلم آبی، کارول و همسر سابقش از فیلم سفید و زن مدل و وکیل جوان از فیلم قرمز هستند.

اگر کمی به سینمای معناگرا علاقمند هستید این سه فیلم را ببینید تا با اندیشه‌های کسی آشنا شوید که حاضر بود برای اورسون ولز، فدریکو فلینی و اینگمار برگمان قهوه درست کند تا با نحوه کار فیلمسازی‌شان آشنا شود.